De mannen van de Amstel

Een familiekroniek van de Van Heumens

In de negentiende eeuw was de Amstel meer dan een rivier. Het was een levensader. Langs het water lagen dorpen als Ouder-Amstel, Nieuwer-Amstel en Uithoorn. Over de trekvaarten voeren schuiten met turf, graan, vlas en handelswaar. Maar veel van die schepen hadden nog geen eigen kracht.

Ze werden voortgetrokken.

Langs het water liepen smalle paden: jaagpaden. Daar trokken mannen, met een lijn over de schouder, stap voor stap de schepen vooruit. Deze mannen werden scheepsjagers genoemd.

Tussen hen liep ook Martinus van Heumen.

Martinus behoorde tot een generatie mannen die hun leven langs het water doorbrachten. Hij kende de Amstel in alle seizoenen. In de vroege ochtend hing er vaak mist boven het water, en het zachte klotsen van het schip tegen de wal was het eerste geluid van de dag. Met stevige stappen liep hij vooruit, de lijn strak gespannen tussen hem en het schip dat achter hem volgde.

Het was zwaar werk, maar het was eerlijk werk.

Thuis wachtte een groot gezin.
Martinus had zes kinderen: drie dochters en drie zonen.

Zoals zo vaak in arbeidersfamilies volgden de jongens hun vader in zijn beroep. De zonen waren:

• Hendricus van Heumen

• Cornelis van Heumen

• Jan van Heumen

Vanaf jonge leeftijd leerden zij het leven van de jaagpaden kennen. Eerst liepen ze mee met hun vader, later namen ze zelf de lijn op de schouder. Zo werd het beroep van scheepsjager een familietraditie.

De dagen langs de Amstel waren lang. In de winter was het pad modderig en koud, in de zomer stoffig en heet. Soms liep een scheepsjager urenlang zonder een woord te spreken, alleen het ritme van zijn stappen en het zachte schuren van het schip door het water.

Maar waar mensen samen werken, ontstaan ook spanningen.

Op 11 november 1842 brak er een ruzie uit tussen Jan van Heumen en een andere scheepsjager, Hein van Ankeren. Het begon met woorden over werk – wie het recht had om een schip te trekken, wie eerder was gekomen. Zulke kwesties konden voor arbeiders het verschil betekenen tussen eten of honger.

De woorden werden harder, de stemmen luider. Uiteindelijk sloegen de mannen elkaar. Volgens getuigen vond de vechtpartij plaats in de stad en later opnieuw buiten de Utrechtsche Poort, bij de Beerevaart.

De zaak kwam voor de Arrondissementsrechtbank van Amsterdam.

De rechter hoorde de getuigen en stelde vast dat beide mannen schuld hadden. Maar hij begreep ook de achtergrond: het was een ruzie tussen arbeiders, ontstaan uit strijd om werk en brood.

De straf bleef daarom beperkt.
Jan kreeg acht dagen gevangenis, Hein veertien.

Na die dagen keerde Jan weer terug naar het jaagpad. Het werk ging door, zoals het altijd had gedaan.

Enkele jaren later verscheen opnieuw een naam uit de familie voor de rechtbank. In 1844 werd Cornelis van Heumen beschuldigd van het wegnemen van vlas uit een schuur. Vlas was een waardevol product en diefstal ervan werd streng bestraft. Cornelis werd veroordeeld tot twee maanden gevangenisstraf.

Het waren moeilijke tijden voor arbeidersfamilies. Toch bleef het leven langs de Amstel doorgaan. De schepen moesten getrokken worden, de handel moest verder.

In de loop der jaren veranderde het leven van Jan van Heumen.

Hij trad in dienst bij Jan Kruyswijk, een koopman die woonde aan de Roode Paal onder de gemeente Nieuwer-Amstel. Jan werkte daar als knecht en paardenkoopknecht. Hij verzorgde de paarden en hielp bij de handel, een werk dat vertrouwen vereiste.

Kennelijk had hij dat vertrouwen verdiend.

Dat blijkt uit een opmerkelijk document uit 1862. In dat jaar liet Jan Kruyswijk zijn testament opstellen. Daarin stond een bijzondere bepaling:

“Aan zijnen knecht Hendrik van Heumen (ingeval hij tijdens des erflaters afsterven nog bij hem in dienst zal zijn en anders niet) de som van vijfhonderd gulden contant geld.”

Vijfhonderd gulden was voor die tijd een aanzienlijk bedrag. Voor een arbeider kon het een klein fortuin betekenen. Het laat zien dat de knecht uit de familie Van Heumen door zijn werkgever werd gewaardeerd.

De wereld veranderde ondertussen langzaam. Stoomschepen verschenen op de wateren en het oude werk van scheepsjagers begon langzaam te verdwijnen. Het beroep dat Martinus en zijn zonen hun leven lang hadden uitgeoefend, werd steeds zeldzamer.

Maar Jan van Heumen bleef nog lang actief.

In 1875, toen hij al 58 jaar oud was, moest hij opnieuw voor de rechtbank verschijnen. Hij werd beschuldigd van het stelen van koper bij een oogst in Uithoorn.

Opnieuw werd de zaak onderzocht. Getuigen werden gehoord, maar het bewijs bleek onvoldoende. De rechtbank sprak hem vrij.

Zo eindigt het spoor van Jan van Heumen in de gerechtelijke archieven niet met een straf, maar met een vrijspraak.

Vandaag is de wereld langs de Amstel veranderd. Motorboten varen waar vroeger trekschuiten lagen. De jaagpaden zijn stille wandelpaden geworden.

Maar wanneer men langs het water loopt en zich de oude tijd voorstelt, kan men zich nog bijna de scheepsjagers voorstellen: mannen die langzaam vooruitlopen, de lijn over de schouder, het schip achter zich aan.

Onder hen liepen ooit Martinus van Heumen en zijn zonen.

Generaties van één familie, verbonden met de rivier, het werk en het ritme van de Amstel.

er om een tekst te typen.