Proloog – Het vertrek (1721)

Op een stille ochtend in het jaar 1721 stond Jacob Petersz. van Bennekom op de dijk bij zijn huis.

De lucht boven de velden was koel en helder. Een dunne nevel hing over de weilanden langs de wetering. In de sloten weerspiegelde het bleke licht van de ochtend.

Achter hem stonden zijn kinderen.

Tien waren het er.

Tien levens die allemaal hier waren begonnen, langs de Dwarsdijk, tussen akkers, boomgaarden en weilanden.

Nu moesten zij vertrekken.

In het register van het gerecht stond een eenvoudige aantekening. Daarin werd vastgelegd dat Jacob Petersz. van Bennekom met zijn kinderen naar het dorp Werkhoven zou vertrekken.

Een paar regels geschreven door een klerk.

Maar voor Jacob betekende het het einde van meer dan twintig jaar leven langs de dijk.

Hier had hij zijn hofstede gehad.

Hier had hij zijn land bewerkt.

Hier waren zijn kinderen geboren.

En hier had hij gestreden om het bestaan van zijn gezin.

Langzaam begon het gezin zich over de dijk te verplaatsen, richting het dorp.

Het land achter hen kende hun geschiedenis.

Hoofdstuk I – Een jongen van de Dwarsdijk

Langs de Langbroekerwetering lag in de zeventiende eeuw een smalle dijk met verspreide boerderijen: Dwarsdijk.

Niet ver daarvandaan lagen de dorpen Cothen en Werkhoven, terwijl het stadje Wijk bij Duurstede iets verder naar het oosten lag.

In deze streek werd rond 1670 Jacob Petersz. van Bennekom geboren.

Zijn vader, Peter van Bennekom, overleed toen Jacob nog jong was. Toch groeide hij niet zonder familie op. Broers en zusters bleven in de streek wonen en vormden een netwerk van verwanten langs de dijk.

Onder hen was ook zijn broer Evert van Bennekom.

Evert was ouder en had al vroeg een eigen plaats in de gemeenschap. In de jaren 1690 verschijnt zijn naam regelmatig in de archieven van het dorpsgerecht van Dwarsdijk. Hij huurde land, bezat een klein stuk bouwland onder Nijendijk en pachtte een hofstede met boomgaard.

Daarnaast vervulde hij een taak voor het gerecht. Wanneer huwelijken werden bevestigd of akten moesten worden voorgelezen, trad hij soms op namens het dorpsbestuur.

Voor een jongen als Jacob moet zijn broer een voorbeeld zijn geweest.

Langs de dijk leerde hij het werk van het land.

Hij kende de geur van vers gemaaid hooi.

Het geluid van koeien in de ochtend.

Het ritme van ploegen, zaaien en oogsten.

Het land zou zijn leven bepalen.

Hoofdstuk II – Een eigen hofstede

In het voorjaar van 1698 brak voor Jacob Petersz. van Bennekom een nieuwe fase van zijn leven aan.

Op 13 april van dat jaar trouwde hij in Wijk bij Duurstede met Antonia, die meestal Teuntje Vernooij werd genoemd. Twee weken eerder waren zij daar al in ondertrouw gegaan, zoals gebruikelijk was voordat een huwelijk werd gesloten.

Teuntje was een dochter van Dirck Adriaensz. Vernooij en Dirckje Willemsdr van Leemkolk. Ook haar familie kwam uit de streek rond de Langbroekerwetering.

Het huwelijk verbond dus twee families die al generaties lang in hetzelfde landschap leefden.

Na hun huwelijk vestigden Jacob en Teuntje zich aan de Dwarsdijk.

Daar begon Jacob zijn eigen boerenbedrijf.

In de archieven verschijnt hij kort daarna als huurder van een huysinge, hoffstede en boomgaard van één morgen.

De boomgaard leverde appels, peren en pruimen. Het fruit werd gegeten, verkocht of verwerkt tot drank.

Het leven op een pachtboerderij vroeg om voortdurende arbeid.

Jacob bezat het land niet zelf; hij gebruikte het tegen betaling van pacht.

De dagen begonnen vroeg.

Nog vóór zonsopgang ging Jacob naar buiten om het vee te verzorgen. Daarna volgde het werk op de akkers: ploegen, zaaien, maaien of het herstellen van sloten en heggen.

Ondertussen groeide het jonge gezin.

In 1698 werd hun eerste zoon Petrus geboren. In de jaren daarna volgden meer kinderen.

In 1702 huurde Jacob bovendien twee stukken weiland van samen vier morgen groot aan de Hoffwetering bij Nijendijk.

Zo ontstond langzaam het beeld van Jacobs boerenbedrijf: een hofstede aan de Dwarsdijk met een boomgaard, aangevuld met stukken weiland en bouwland in de omgeving.

Maar het boerenbestaan bleef kwetsbaar.

Wie land pachtte, leefde altijd met de verplichting om zijn pacht te betalen.

Eén slechte oogst kon al problemen veroorzaken.

Voor Jacob zou dat later steeds duidelijker worden.

Hoofdstuk III – Familiebanden langs de dijk

Langs de Dwarsdijk leefden de families dicht bij elkaar.

Boerderijen stonden verspreid langs de dijk en de mensen in de streek kenden elkaar goed.

Ook voor Jacob waren familiebanden belangrijk.

Zijn zusters trouwden met mannen uit de omgeving.

Twee van hen trouwden met broers uit de familie De Waal, timmerlieden uit Werkhoven.

Hun namen waren Cornelis en Hendrik de Waal.

Door deze huwelijken werden zij Jacobs zwagers.

Toen Jacobs broer Evert rond 1699 overleed, kwam de familie bijeen om zijn nalatenschap te regelen.

Zijn erfgenamen waren Jacob en zijn zusters met hun echtgenoten.

Samen verkochten zij het land dat Evert had nagelaten: drie morgen bouwland onder Nijendijk.

Het werd verkocht aan Guilhelmus Egmond van der Nyborgh, heer van Weerdesteyn.

De opbrengst werd verdeeld onder de erfgenamen.

Voor Jacob was dit een moment waarop hij zelf steeds meer een plaats kreeg binnen de familie.

Hoofdstuk IV – De boerderij van vijfendertig morgen

In de eerste jaren van de achttiende eeuw groeide Jacobs boerenbedrijf.

Zijn hofstede aan de Dwarsdijk vormde het middelpunt van het bedrijf.

Daarnaast gebruikte hij verschillende stukken land in de omgeving.

Samen omvatte zijn bedrijf ongeveer vijfendertig morgen land.

Op de akkers werden winterkoren, bonen, erwten en haver verbouwd.

In de weilanden werd hooi gewonnen.

Het boerenjaar volgde een vast ritme van zaaien, groeien en oogsten.

Maar het land was grotendeels pachtland.

Rond 1704 verschenen de eerste tekenen van problemen.

In een akte werd vastgelegd dat Jacob een deel van zijn oogst moest afstaan om een schuld te betalen.

Het ging om zomer- en winterkoren ter waarde van 239 gulden.

In 1706 werd opnieuw een akte opgesteld.

Daarin werd vastgelegd dat Jacob vierhonderd gulden schuldig was vanwege achterstallige pacht.

Om deze schuld te kunnen betalen stonden zijn zwagers Cornelis en Hendrik de Waal borg.

Hoofdstuk V – De jaren van schuld

De schuldbekentenis van 1706 bracht geen blijvende oplossing.

In 1707 werd opnieuw een schuld vastgelegd.

Ditmaal ging het om 477 gulden en tien stuivers.

De schuldeiser was de Ridderlijke Duitse Orde in Utrecht.

Ook in 1708 en de jaren daarna verschijnen opnieuw akten waarin achterstallige pacht wordt genoemd.

Steeds opnieuw stonden Jacobs zwagers borg.

Het boerenbedrijf bleef bestaan, maar de schulden bleven terugkomen.

Langs de Dwarsdijk werkte Jacob verder, terwijl de financiële druk langzaam groter werd.